“Neptunus en Amphitrite” van Jacob Jordaens op Topstukkenlijst

Op de Topstukkenlijst prijkten al een aantal meesterwerken van de zeventiende-eeuwse Antwerpse kunstenaar Jacob Jordaens. Onlangs werd ook het enige gesigneerde en gedateerde werk van de meester uit de periode 1640-1650 beschermd als Vlaams topstuk.

Neptunus en Amphitrite: een allegorie op de Vrede van Münster

Het monumentale schilderij van Jacob Jordaens beeldt Neptunus, de Romeinse god van de zee, af terwijl hij de wilde wateren kalmeert. Links van hem zit zijn vrouw Amphitrite. Het werk is waarschijnlijk een allegorie op de Vrede van Münster, een verdrag dat Spanje en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden op 15 mei 1648 in Münster sloten. Met dat verdrag kwam er een einde aan de Dertigjarige Oorlog tussen Spanje en de opstandelingen in de Verenigde Republiek der Nederlanden en werd de Republiek als soevereine staat erkend. De vrede liet scheepsverkeer via de Schelde weer toe, wat de Antwerpse economie ten goede kwam.

Jacob Jordaens, Neptunus en Amphitrite, ca 1648, collectie Rubenshuis, CC0
Jacob Jordaens, Neptunus en Amphitrite, ca 1648, collectie Rubenshuis, CC0

Vanaf de jaren 1640 maakte de meester vele werken in samenwerking met zijn ateliermedewerkers. Dit werk, dat van rond 1648 dateert en waarvan de uitvoering van een hoge artistieke kwaliteit getuigt, schilderde de meester echter volledig zelf.

Tijdens de restauratiebehandeling in 2015 ontdekte men dat Jordaens het schilderij aan beide kanten verlengd heeft. Dat liet hem toe de compositie sterker te maken. Die aanpassingen gebeurden nog tijdens de uitvoering van het schilderij en geven een bijzondere inkijk in de atelierpraktijken van Jacob Jordaens.

Vlaams minister van Cultuur, Jan Jambon: “Vrij algemeen wordt het latere werk van Jordaens binnen zijn oeuvre als van lagere kwaliteit beschouwd. De opname van het werk Neptunus en Amphitrite in de Topstukkenlijst nuanceert dit beeld. Ik ben dan ook graag ingegaan op het voorstel van de Topstukkenraad om ‘Neptunus en Amphitrite’, als bijzonder en kwaliteitsvol werk uit de latere periode van Jordaens, in de Topstukkenlijst op te nemen.
Een stelling die schepen van cultuur Nabilla Ait Daoud onderschrijft: “Het monumentale werk met de voorstelling van Neptunus en Amphitrite is één van de eyecatchers van het Rubenshuis. Het belichaamt de Vlaamse barok in al zijn glorie: een monumentaal schilderij met een wervelende compositie met een hoofdrol voor het menselijke lichaam en een prachtig koloriet. Het werk is een visitekaartje voor het late werk van Jacob Jordaens, die -naast Rubens en Van Dyck- de Antwerpse barok tot op vandaag een internationale uitstraling heeft gegeven.” ​ ​ ​ ​

Een kunstwerk met een bijzonder statuut

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden vele kunstwerken en cultuurgoederen uit openbaar en uit particulier bezit achtergelaten, geroofd of gestolen. Dat gebeurde ook in België. Tegelijkertijd ontstond er een actieve, zelfs bloeiende kunsthandel, voornamelijk in West- en Centraal-Europa.

Na afloop van de Tweede Wereldoorlog besloten de geallieerde overheden dat de kunstwerken die in de loop van die periode vanuit de bezette landen naar Duitsland (en het geannexeerde Oostenrijk) waren gebracht, geretourneerd moesten worden. De overheden van die landen werden eigenaar van de geretourneerde werken. Indien het om roofkunst ging (geplunderd, of onder dwang verkocht) moesten ​ deze werken teruggegevenworden aan de rechthebbenden. Zo in het bijzonder de werken afkomstig uit Joodse collecties.

De werken die door de geallieerde overheden naar België geretourneerd werden, werden voor het overgrote deel openbaar verkocht, nadat de ​ rechtmatige eigenaars of hun erven de kans hadden gekregen claims in te dienen en hun werken gerestitueerd te zien. Daarnaast droeg de Dienst Economische Recuperatie 78 werken over aan een aantal musea - waaronder het Rubenshuis - na een selectie door een museale commissie. Neptunus en Amphitrite van Jordaens is een van die 78 werken.

Neptunus en Amphitrite werd teruggevonden door de Amerikaanse Monuments, Fine Arts & Archives-divisie in de Ariusstrasse te München. Daarna werd het overgebracht naar het Collection Point München en vervolgens overgedragen aan België. Sinds 1951 draagt het Rubenshuis zorg voor dit werk. Het staat opgesteld in het groot atelier van het Rubenshuis.

Het schilderij maakte deel uit van de ‘Linzverzameling’, een ​ collectie die in de oorlogsjaren via diverse wegen en vanuit verschillende landen was bijeengebracht voor - het in opdracht van Hitler - op te richten Linzmuseum. Op 30 augustus 1943 werd het verkocht door de weduwe van verzamelaar Michel Van Gelder, Ukkel aan Georg Schilling voor 750.000 BEF (60.000 RM) voor de Linzverzameling (Linz nr. 3172).

Iedere informatie die de herkomst van het schilderij (van voor 1943) verder kan verduidelijken, is welkom. Contacteer hiervoor het Rubenshuis via [email protected]. Meer informatie over oorlogskunst vind je hier.

Over de Topstukkenlijst

Het Topstukkendecreet zorgt voor de bescherming van roerend cultureel erfgoed dat voor de Vlaamse Gemeenschap in Vlaanderen bewaard moet blijven. Het gaat om objecten met een bijzondere archeologische, historische, cultuurhistorische, artistieke of wetenschappelijke betekenis.

Op basis van het decreet wordt een Topstukkenlijst van zeldzame en onmisbare voorwerpen en verzamelingen opgesteld. Voor die beschermde voorwerpen gelden speciale beschermingsmaatregelen en uitvoerbeperkingen. Omdat aan het behoud van dit erfgoed groot belang wordt gehecht, is het ook mogelijk er restauratiesubsidies voor aan te vragen.

Heeft u vragen voor het Departement Cultuur, Jeugd en Media? Neem dan contact op met Mattijs Deraedt, adjunct-woordvoerder van het Departement Cultuur, Jeugd en Media, via [email protected] of 02 553 42 89.

Heeft u vragen voor het kabinet van Vlaams minister van Cultuur Jan Jambon? Neem dan contact op met woordvoerder Olivier Van Raemdonck via [email protected] of 0470 99 91 01.

Heeft u nog vragen voor het Rubenshuis? Neem dan contact op met Nadia De Vree via [email protected] of 0475 36 71 96.

Jacob Jordaens, Neptunus en Amphitrite, ca 1648, collectie Rubenshuis, CC0

JPG - 1.9 Mb

 

 

Persberichten in je mailbox

Door op "Inschrijven" te klikken, bevestig ik dat ik het Privacybeleid gelezen heb en ermee akkoord ga.

Over Departement Cultuur, Jeugd en Media

Als Vlaamse overheidsorganisatie bouwt het Departement Cultuur, Jeugd en Media aan een creatief en inspirerend Vlaanderen, waar iedereen (van jong tot oud) cultuur kan beleven, maken en delen.

Dat doet het door een overtuigend en toekomstgericht sectoraal beleid te voeren met de intrinsieke waarden van cultuur en jeugd en de onafhankelijkheid van media als uitgangspunten. Het departement is een partner en stimulator van het werkveld en werkt samen met andere beleidsvelden, met de lokale besturen en actoren binnen en buiten de Vlaamse overheid. Door kwaliteitsvolle instrumenten in te zetten creëert het kansen voor de actoren. Professionele ontwikkeling, klantgerichtheid en betrokkenheid staan centraal bij alle medewerkers. Het departement richt zijn blik naar buiten door in te spelen op maatschappelijke en internationale ontwikkelingen, waarmee het de eigen werking steeds in vraag stelt en vernieuwt. Meer info? Bekijk de website: https://www.vlaanderen.be/cjm/nl

Neem contact op met

Arenbergstraat 9 1000 Brussel

02 553 69 77

[email protected]

www.vlaanderen.be